Đằng sau những xung đột ở Sahel

Tác giả: Graham Norwood & Schuyler Null.  Bài gốc “Band of conflict: What role do demographics, climate change, and natural resources play in the Sahel” đăng ngày 29/04/2013 trên New Security Beat, trang blog của Chương trình Biến đổi Môi trường và An ninh thuộc Wilson Center. Tựa đề tiếng Việt do người dịch đặt. Bản dịch tiếng Việt © 2015 Nguyễn Hồng Anh.

Trải dài ở Bắc Phi, Sahel là một vùng bán khô cằn rộng trên một triệu dặm vuông chạy qua chín quốc gia. Đây là nơi có những dạng khí hậu khắc nghiệt nhất thế giới; những dải sa mạc mênh mông không ai biết tới; những hành lang di cư nhộn nhịp những thương vụ buôn người, buôn ma túy, và buôn vũ khí; những chính phủ thường không hiệu quả và tham nhũng; và nghèo đói tàn tệ. Không có gì ngạc nhiên khi vùng đất này đã trải qua một lịch sử dài những bất ổn, được thể hiện bằng những vụ đụng độ quân sự, đảo chính, và nổi loạn diễn ra thường xuyên.

Cuộc khủng hoảng gần nhất ở Sahel bắt đầu vào đầu năm ngoái [2012] tại Mali, một đất nước trước đây đã được ca ngợi như một trong những nền dân chủ mạnh và ổn định nhất châu Phi. Tuy được tiếng như vậy, những căng thẳng về sắc tộc và bất bình đẳng ở đây vẫn mãi dai dẳng, đôi khi dẫn tới xung đột bạo lực. Gần nhất là vào đầu năm 2012, bạo lực bùng phát khởi nguồn từ một cuộc nổi loạn nhỏ của những người dân tộc thiểu số ở miền bắc hoang vu rồi trở thành một cuộc khủng hoàng trên toàn quốc, khi chính quân đội của cựu tổng thống Amadou Toumani Touré, do không hài lòng với sự chùn bước của ông này trong việc giao chiến với quân nổi dậy và tìm kiếm những giải pháp lâu dài, đã lật đổ ông trong một cuộc đảo chính quân sự đầy bất ngờ vào tháng Ba năm ngoái.

Trong tình hình hỗn loạn đó, các nhóm người Mali bản địa và bất đồng ý kiến đã được hỗ trợ và đôi khi được dẫn dắt bởi các lực lượng Hồi giáo cực đoan bên ngoài, trong đó có Al Qaeda ở vùng Maghreb Hồi giáo (AQIM). Với một chính phủ bất lực và quân đội bất mãn, Mali đã mất rất nhiều lãnh thổ cho những lực lượng này và đã sắp sửa mất cả thủ đô Bamako khi Pháp – đất nước thực dân một thời cai trị Mali – tham chiến vào ngày 13/01/2013.

Xung đột hiện tại đã lan sang nước láng giềng Niger và tràn cả vào Algeria, Burkina Faso, và miền bắc Nigeria, tạo ra khủng hoảng tị nạn, phá vỡ tình trạng an ninh lương thực vốn đã bấp bênh (trung bình mỗi năm có 800.000 trẻ em dưới năm tuổi ở Sahel có nguy cơ suy dinh dưỡng cấp), và dấy lên những câu hỏi xung quanh việc khai thác các nguồn tài nguyên giàu có, đặc biệt là uranium.

Sự can thiệp của Pháp được cho là đã tạo ra những bước tiến quan trọng để chống lại quân nổi dậy ở miền bắc Mali. Nhưng những viễn cảnh dài hạn về khu vực này vẫn còn nhiều thách thức: những thay đổi về nhân khẩu học, xung đột về tài nguyên thiên nhiên, và sự nhạy cảm với biến đổi khí hậu có thể báo hiệu một thời kỳ bất ổn kéo dài.

Nguồn gốc của xung đột

Truyền thông phương Tây chủ yếu mô tả sự giằng co đang diễn tiến ở Mali như một cuộc chiến bảo vệ tổ quốc khỏi những người Hồi giáo cực đoan được Al-Qaeda hỗ trợ và được thừa hưởng những thứ vũ khí còn lại từ cuộc nội chiến ở Libya. Tuy nhiên, những gốc rễ của xung đột phức tạp hơn nhiều hai câu chuyện này.

AQIM chỉ là một trong số những tổ chức quân sự đang tìm cách lợi dụng sự xung đột hiện tại; ngoài ra còn có tổ chức Ansar Dine mới nổi của Algeria và các nhóm ly khai khác. Trong khi đó, sự có mặt của binh lính và đặc biệt là những đội quân từ cuộc chiến tranh Libya năm 2011 chắc chắn cũng làm cho tình hình thêm tệ hại, dù họ không gây ra tình trạng này. Hai nhân tố này do vậy nên được xem như dầu đổ thêm vào lửa.

Về cơ bản, vấn đề ở Mali – và Niger láng giềng – bắt nguồn từ những tranh chấp dai dẳng với một số nhóm dân tộc thiểu số, và đặc biệt là xung đột đã kéo dài hàng thế kỷ với người Tuareg, một nhánh của người Berber sống du mục. Giống như nhiều nhóm khác trên lục địa này, các tộc người Tuareg đã phải chứng kiến đất tổ tiên của mình bị chia cắt trong làn sóng thực dân quét tới châu Phi khi bước sang thế kỷ hai mươi. Ngày nay họ lang thang khắp vùng sa mạc hoang vu ở miền bắc Mali và vượt biên vào Algeria, Burkina Faso, Libya, và Niger, nhưng thường bị các chính phủ đại diện cho các nhóm dân tộc miền nam tước quyền và chẳng có nơi nào dung thân.

Những cuộc nổi dậy ly khai của người Tuareg đã diễn ra vào nhiều thời điểm khác nhau trên toàn vùng; cuộc nổi dậy hiện nay ở Mali ít nhất cũng đã là cuộc nổi dậy thứ tư kể từ khi nước này có được độc lập vào năm 1960.

Một vấn đề quan trọng khiến người Tuareg phẫn nộ có liên quan đến những vùng đất giàu tài nguyên mà họ sinh sống. Bên dưới những đồng cỏ rộng lớn gắn liền với lịch sử của người Tuareg là những trữ lượng lớn vàng, đồng, uranium, phosphate, và các thứ có giá trị có để đem bán. Tuy nhiên người Tuareg – cũng như hầu hết người dân Mali và Niger –  gần như không được lợi gì từ những nguồn tài nguyên giàu có trên đất nước của họ. (Ghi chú: Không phải mọi vấn đề của người Tuareg đều chỉ đơn thuần là về đại diện trên chính trường và các quyền về đất đai – ví dụ, một số bộ tộc muốn duy trì chế độ nô lệ.)

Uranium đã trở thành một nguồn gốc gây căng thẳng đặc biệt. Niger là nhà sản xuất uranium lớn thứ tư trên thế giới và dự định tới năm 2015 sẽ nhân đôi sản lượng. Uranium cũng đã được phát hiện ở Mali. Tính cả Niger và Mali gộp lại thì họ chỉ đứng sau Kazakhstan và Canada về trữ lượng uranium được ước tính.

Tuy nhiên cả hai quốc gia này đều nằm ở cuối bảng xếp hạng các chỉ số về phát triển. Chỉ có 5% tổng ngân sách hàng năm của Niger – khoảng 110 triệu đô-la – tới từ các nguồn thu từ uranium (trong khi nguồn này chiếm tới hơn hai phần ba doanh thu xuất khẩu). Năm 2012, Mali xếp hạng 182 trên 186 nước trong Bảng xếp hạng Phát triển Con người của Liên Hiệp Quốc (LHQ), trong khi Niger đứng chót bảng. Bốn trong số bảy quốc gia đứng cuối bảng xếp hạng này thuộc vùng Sahel.

Tài nguyên trong nội địa, quan tâm từ quốc tế

Pháp có một địa vị độc tôn tại Mali và Niger. Là một nước thực dân trước đây đô hộ phần lớn Tây Phi, Pháp có những mối quan hệ sâu sắc ở khu vực này, cả về kinh tế và văn hóa. Uranium đã nổi lên như một trong những mối liên hệ chặt chẽ nhất.

Pháp dẫn đầu thế giới về năng lượng hạt nhân, với hơn 75% lượng điện trong nước đến từ nguồn này mỗi năm. Ngành công nghiệp hạt nhân của Pháp cũng mang lại khoảng ba tỷ Euro một năm thông qua xuất khẩu điện sang Ý, Thụy Sĩ, và một số nước châu Âu khác.

Chính phủ Pháp nắm tới hơn 85% Areva, công ty khai thác uranium lớn thứ hai thế giới và nhà đầu tư lớn nhất tại Niger. Khoảng một phần ba uranium thô của Areva hiện đến từ Niger, và trong năm 2009, Areva đã ký một thỏa thuận trị giá một tỷ Euro về việc vận hành một mỏ mới tại Imouraren trong vòng 40 năm. Mali, bên cạnh việc bản thân cũng có một nguồn uranium chưa được khai thác, có thể sẽ đóng một vai trò ngày càng quan trọng trong việc đưa uranium Niger ra thị trường một khi mỏ Imouraren  bắt đầu hoạt động vào khoảng 2014-15.

Bảo vệ dòng chảy tài nguyên vào hệ thống năng lượng hạt nhân khổng lồ của mình là một ưu tiên hàng đầu của Pháp; thay thế uranium khai thác từ Sahel với uranium mua trên thị trường tự do có lẽ sẽ đẩy các chi phí lên đáng kể.

Thanh niên và xung đột

Tuy có các hợp đồng uranium giá trị này, đe dọa khủng bố mới là lý do được nêu, và có vẻ cũng là lý do chính, của các can thiệp quân sự phương Tây ở Mali. Trên hết, các phần tử ly khai người Tuareg đã hoạt động suốt nhiều thập kỷ qua. Chính sự có mặt của AQIM và các phần tử jihad khác đang đe dọa cả những mối quan tâm của Pháp và sự ổn định của Mali.

Cao ủy viên LHQ về Người tị nạn António Guterres viết trong một bài bình luận độc lập trên tờ New York Times rằng “có những dấu hiệu đáng lo ngại rằng sự có mặt của quân đội cực đoan ở miền bắc Mali đã đang lôi kéo những thanh niên bất mãn từ những nơi khác ở trong vùng.”

Cơ cấu tuổi của Mali và Niger với đông đảo thanh niên hơn các mức thường thấy có thể là một thuận lợi cho các nỗ lực tuyển quân. Bị ảnh hưởng của việc thiếu tiếp cận với chăm sóc sức khỏe, nghèo đói, và văn hóa, Niger và Mali có độ tuổi trung vị lần lượt thấp nhất và thấp thứ ba trên thế giới – 15,5 tuổi ở Niger và 16,3 ở Mali. Một lượng lớn thanh niên bất mãn vốn vẫn được xem như một mảnh đất màu mỡ cho các nhóm cực đoan tuyển quân, nhưng độ tuổi trung vị cũng có thể cho thấy rõ hơn khả năng đất nước có vấn đề về xung đột nội bộ và chính phủ chuyên quyền.

Richard Cincotta, cộng tác viên của New Security Beat, [và Elizabeth Leahy Madsen] đã cho thấy một mối tương quan lịch sử giữa cơ cấu tuổi và chính trị tự do, dân chủ. Theo khảo sát các dữ liệu về nhân khẩu và chính trị trong nửa thế kỷ qua, những quốc gia có tỷ lệ thanh niên trẻ trong cơ cấu dân số cao dường như khả năng thành lập và duy trì một nền dân chủ tự do cũng thấp hơn. Sự dư thừa lao động trẻ trên thị trường lao động có xu hướng làm giảm mức lương, tăng thất nghiệp, và tăng nguy cơ bạo lực chính trị. Điều này tạo ra động lực cho giới chóp bu ủng hộ những chính phủ chuyên quyền hơn.

Đây chỉ là những xu hướng mang tính lịch sử – một dân số trẻ không nghiễm nhiên giải thích hay tạo ra tình trạng bạo lực, như một số người nghĩ. Nhưng điều cần nhớ là, bên cạnh việc là một mảnh đất tuyển quân tiềm năng của những kẻ cực đoan, dân số trẻ của Niger và Mali – những người hiện có rất ít hy vọng về khả năng hòa nhập vào các hệ thống và mạng lưới kinh tế hay xã hội tại các quốc gia này – làm giảm khả năng vun đắp dân chủ và tăng nguy cơ bất ổn chính trị.

Biến đổi khí hậu, nước, uranium

Nguyên nhân thứ ba đằng sau bất ổn ở Mali và Niger là vấn đề môi trường.

Vùng Sahel khô hạn trong vài thập kỷ qua thậm chí đã trở nên khô hạn hơn nữa, ảnh hưởng rất xấu đến nền nông nghiệp địa phương. Một nghiên cứu gợi ý rằng một phần sáu số cây trong khu vực này đã chết kể từ thập kỷ 1950 tới nay. Một nghiên cứu khác cho biết những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu ở đây đang lan rộng và những tranh chấp – dù không hẳn là mang tính bạo lực – giữa các nhóm ở vùng lưu vực sông Niger ngày nay thường xuyên xảy ra để giành đất và nước.

Tại một vùng vốn đã dễ bị khủng hoảng lương thực, sự sụt giảm sản lượng mùa màng bởi nhiệt độ tăng và thay đổi về mưa có thể gây ra rất nhiều thiệt hại. Trên thực tế, Sahel đã chứng kiến ba lần khủng hoảng lương thực lớn trong vòng tám năm qua, trong đó vụ khủng hoảng năm ngoái đe dọa tới gần 19 triệu người. Những nguy cơ từ biến đổi khí hậu có thể đẩy Sahel vào tình trạng mà BBC gọi là “khủng hoảng lương thực vĩnh viễn.” Nhóm bị đặc biệt đe dọa là các tộc người Tuareg, bởi những vùng đất chăn thả gia súc của tổ tiên của họ đặc biệt nhạy cảm với những biến đổi của khí hậu.

Khai thác uranium cũng tạo ra các vấn đề về môi trường. Quá trình khai mỏ đòi hỏi sử dụng rất nhiều nước. Trong một nghiên cứu năm 2010 ở Niger, tổ chức Hòa bình xanh ước tính rằng khoảng 270 tỷ lít nước đã được sử dụng trong hơn 40 năm qua, làm cạn kiệt nghiêm trọng nguồn nước ngầm mà sẽ phải mất hàng triệu năm mới khôi phục được. Những người nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng bốn trong số năm mẫu nước uống thu thập tại thị trấn mỏ ở Arlit có mức độ nhiễm xạ cao hơn mức khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới.

Việc sử dụng nước quá mức và gây hại tới chất lượng nước nói trên lại đặc biệt gây bức xúc bởi khu vực này vốn đã thiếu nước: ngày nay chưa tới một nửa trong số khoảng 60 triệu người dân sống tại Sahel được tiếp cận với nguồn nước đảm bảo.

Gió sa mạc cũng góp phần phát tán chất thải từ các mỏ uranium. Tại Arlit và Akokan, hai thị trấn lớn nhất ở gần các cơ sở khai khoáng chính của Pháp ở Niger với tổng cộng 80.000 dân, tỷ lệ tử vong do mắc các bệnh về đường hô hấp cao gần gấp đôi mức trung bình của cả nước.

Héo mòn, nhưng chưa vỡ nát

Sau ba tháng tham chiến, quân đội Pháp cho biết họ đã hạ đo ván các phiến quân ở miền bắc Mali. Tuy nhiên, nhiều vấn đề gốc rễ của tình trạng xung đột ngày nay vẫn chưa được giải quyết.

Biến đổi khí hậu đang phá vỡ cân bằng sinh thái tại Sahel, và những ảnh hưởng của nó tới an ninh lương thực, ổn định chính trị, và di cư có thể thấy rõ.

Các cấu trúc nhân khẩu học của Mali và Niger gợi ý rằng tình trạng bất ổn hiện tại của khu vực là không có gì đáng ngạc nhiên – và các đe dọa có lẽ sẽ còn tiếp tục trong một tương lai tương đối dài. Độ tuổi trung vị của Mali và Niger được cho là tới hết thế kỷ này cũng không thể đạt tới mức 30 tuổi, theo những tính toán mới nhất của LHQ. Rất giống với Afghanistan, Iraq, hay Yemen, tình trạng bất ổn kéo dài có thể sẽ tạo ra một mảnh đất màu mỡ cho Al Qaeda và các nhóm khủng bố khác tới tuyển quân.

Tuy nhiên, một điều quan trọng là tính tới năm ngoái, Mali vẫn luôn cố gắng chống chọi với những vấn đề này trong suốt hơn hai thập kỷ. Người dân Mali đã tiến hành bốn lần bầu cử trong hòa bình kể từ lần đầu tiên vào năm 1992 tới cuộc đảo chính vào năm ngoái (mặc dù họ có tỷ lệ cử tri đi bầu thấp nhất trong khu vực).

Nếu họ muốn trở lại con đường dân chủ ổn định, cuộc bầu cử sắp tới (07/2013) cần phải đưa ra một chính phủ có năng lực để, lần đầu tiên, sẽ đảm bảo rằng quản trị dân chủ và bình đẳng được thực hiện không chỉ tại những trung tâm đông dân ở miền nam mà phải trên toàn quốc. Hơn nữa, chính phủ mới cần phải giải quyết những vấn đề cốt lõi như khai thác tài nguyên và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Sự biến mất dần những vùng đất chăn thả gia súc và việc không được đền bù khi tài nguyên trong lòng đất bị bòn rút dần sẽ chỉ làm tăng thêm những bức xúc tồn tại đã lâu của các tộc người Tuareg ở Mali, Niger, và những nơi khác.

Bởi Pháp đang chuẩn bị trao lại [Mali] cho lực lượng gìn giữ hòa bình của LHQ, nguy cơ bùng lại mâu thuẫn, không chỉ ở Mali mà trên toàn vùng Sahel, sẽ còn tiếp tục dai dẳng chừng nào những vấn nạn kinh niên nói trên còn tiếp tục bị bỏ ngỏ.

Các nguồn tham khảo: Al Jazeera, BBC World News, Christian Science Monitor, Council on Foreign Relations, Energy Daily, Greenpeace, The Guardian, IRIN, International Business Times, International Trade Center, Marketwire, The New York Times, Open Democracy, Pulitzer Center, Reuters, UNDP, Voice of America, World Nuclear Association.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s